Jakie są objawy i możliwe przyczyny zapalenia jelita grubego?

Stan zapalny jelita grubego może mieć wiele przyczyn – pojawia się między innymi w przebiegu nieswoistych chorób zapalnych jelit, zakażeń i infekcji, zaburzeń ukrwienia czy zapalenia uchyłków. Objawy zależą przede wszystkim od przyczyny, lokalizacji oraz nasilenia zmian – niemniej, najczęściej obejmują biegunkę, bóle brzucha, krew lub śluz w stolcu, gorączkę oraz utratę masy ciała. Proces diagnostyczny, w ramach którego rozpoznaje się przyczynę stanu zapalnego jelita grubego, wymaga nierzadko połączenia wyników badań krwi i kału z badaniami obrazowymi oraz endoskopowymi.

Przyczyny, rodzaje i objawy zapalenia jelita grubego

Na początku warto zaznaczyć, że określenie „zapalenie jelita grubego” nie jest określeniem precyzyjnym – może bowiem odnosić się do samego stanu zapalnego, jak i do schorzenia przebiegającego z zapaleniem. Co więcej, zapalenie jelita grubego jest de facto objawem, a nie chorobą samą w sobie. Wyróżnia się natomiast konkretne schorzenia, dla których objaw ten jest charakterystyczny – a w tym:

• nieswoiste zapalenia jelita grubego – do nieswoistych chorób zapalnych jelit (IBD – inflammatory bowel disease) zalicza się chorobę Leśniowskiego-Crohna oraz wrzodziejące zapalenie jelita grubego (WZJG). To schorzenia o charakterze przewlekłym, których przyczyna nie została jednoznacznie ustalona (wskazuje się, że rolę w patogenezie odgrywają predyspozycje genetyczne, czynniki środowiskowe i zaburzenia odpornościowe). Dla choroby Leśniowskiego-Crohna charakterystyczne jest występowanie zmian odcinkowych (obszarów objętych stanem zapalnym przedzielonych fragmentami jelita bez widocznych zmian), a dla WZJG – rozlany stan zapalny błony śluzowej jelita w obszarze odbytnicy lub odbytnicy i okrężnicy łącznie, zagrażający powstawaniem owrzodzeń. Typowe objawy dla obu tych schorzeń to przewlekła lub nawracająca biegunka, bóle i skurcze brzucha, osłabienie i poczucie zmęczenia, utrata apetytu i masy ciała, a niekiedy także krew w stolcu;
• infekcyjne zapalenie jelita grubego – stan zapalny może być wywołany przez zakażenie bakteriami (Salmonella, Shigella, Campylobacter, Escherichia coli, Clostridioides difficile – ta ostatnia wywołuje rzekomobłoniaste zapalenie jelit), wirusami (rotawirusy, norowirusy, adenowirusy) lub pasożytami (włosogłówka, pierwotniaki, owsiki). Do rozwoju zakażenia dochodzi po spożyciu skażonej żywności lub wody, kontakcie z osobą zakażoną albo podczas podróży. W zależności od drobnoustroju objawy mogą pojawić się nagle i obejmować wodnistą lub krwistą biegunkę, bóle brzucha, nudności, wymioty oraz gorączkę;
• mikroskopowe zapalenie jelita grubego – w jego przebiegu błona śluzowa jelita może wyglądać prawidłowo podczas badania endoskopowego, natomiast zmiany są widoczne dopiero w badaniu mikroskopowym pobranych wycinków. Typowym objawem jest przewlekła, wodnista biegunka, zwykle bez domieszki krwi. Mogą jej towarzyszyć bóle brzucha, naglące parcie na stolec, zmęczenie i spadek masy ciała. Dokładna przyczyna zapalenia jelita grubego o charakterze mikroskopowym nie jest znana. Wśród czynników ryzyka wymienia się niektóre choroby autoimmunologiczne, predyspozycje genetyczne oraz stosowanie określonych leków (w tym NLPZ, inhibitory pompy protonowej, statyny i inne);
• niedokrwienne zapalenie jelita grubego – schorzenie rozwija się wskutek niewystarczającego dopływu krwi do ściany jelita. Może być związane z chorobami naczyń, zaburzeniami krążenia, niektórymi chorobami serca czy stanami prowadzącymi do znacznego spadku przepływu krwi. Objawy często pojawiają się nagle i obejmują bóle brzucha, zwłaszcza po lewej stronie i krwistą biegunkę lub domieszkę krwi w stolcu. W przypadku podejrzenia niedokrwienia konieczna jest szybka diagnostyka, ponieważ w ciężkich przypadkach może dojść do uszkodzenia ściany jelita;
• uchyłkowate zapalenie jelita grubego – uchyłki to niewielkie uwypuklenia ściany jelita, które szczególnie często występują u osób starszych. Stan zapalny w ich obrębie potocznie określa się jako „zapalenie uchyłków”. Typowymi objawami są stały lub nasilający się ból brzucha, często zlokalizowany w lewym podbrzuszu, gorączka oraz zmiana rytmu wypróżnień. W niektórych przypadkach mogą wystąpić nudności, wymioty lub podwyższone parametry stanu zapalnego.

Diagnostyka stanu zapalnego jelit i wskazania do badania na jelita

Nie istnieje jedno, uniwersalne badanie, które pozwala wykryć wszystkie rodzaje zapalenia jelita grubego. Wskazaniem do rozpoczęcia diagnostyki są przede wszystkim obecne u pacjenta objawy (w tym przewlekła lub nawracająca biegunka, krew w stolcu, utrzymujące się bóle brzucha, niewyjaśniona utrata masy ciała, gorączka o niewyjaśnionym podłożu czy niedokrwistość), ich czas trwania, nasilenie oraz występowanie dodatkowych czynników ryzyka.

Jakie badania krwi na jelita wykonuje się w diagnostyce stanu zapalnego? Co mogą wykazać testy kału oraz badania obrazowe – w tym kolonoskopia? Odpowiedzi na te i inne pytania dotyczące sposobów rozpoznania przyczyn zapalenia jelita grubego znajdują się poniżej.

Badania na jelita z krwi

Badania krwi nie pozwalają samodzielnie rozpoznać większości chorób zapalnych jelita grubego, ale dostarczają ważnych informacji o stanie pacjenta i mogą wskazać na obecność niedokrwistości lub procesu zapalnego. Wśród nich wyróżnia się:

• morfologię krwi z rozmazem – u osoby z przewlekłym stanem zapalnym jelit pomaga rozpoznać niedokrwistość, natomiast zwiększona liczba leukocytów wskazuje nierzadko na aktywny stan zapalny lub obecność infekcji;
• CRP i OB – wskaźniki stanu zapalnego w organizmie. Podwyższone CRP, czyli białko ostrej fazy, może świadczyć o szybko rozwijającej się infekcji, natomiast OB obrazuje przewlekły stan zapalny;
• żelazo i ferrytyna – badania te są pomocne szczególnie w przypadku niedokrwistości związanej z utratą krwi z przewodu pokarmowego lub zaburzeniami wchłaniania;
• „próby wątrobowe” – oznaczenia takie jak ALT, AST, ALP czy bilirubina nie służą bezpośrednio do rozpoznawania zapalenia jelita grubego, natomiast mogą pomóc w ocenie ogólnego stanu zdrowia czy w diagnozie niektórych pozajelitowych powikłań chorób zapalnych jelit;
• badania konkretnych przeciwciał – w wybranych przypadkach lekarz może zlecić oznaczenia przeciwciał związanych z chorobami autoimmunologicznymi przewodu pokarmowego – w tym pANCA lub ASCA – których wyniki wspierają diagnostykę różnicową WZJG oraz choroby Crohna.

Badanie kału pod kątem obecności stanu zapalnego jelit

Badania kału są bardzo przydatnym elementem diagnostyki, ponieważ pozwalają zarówno rozpoznawać zakażenia, jak i oceniać obecność procesu zapalnego w przewodzie pokarmowym. Parametry, które najczęściej oznacza się z próbki kału to:

• kalprotektyna – białko, którego zwiększona obecność w kale wskazuje na proces zapalny w przewodzie pokarmowym (im wyższe jej stężenie, tym silniejszy jest stan zapalny). Oznaczenie kalprotektyny może pomóc odróżnić choroby organiczne od zaburzeń czynnościowych;
• sIgA (wydzielnicza immunoglobulina A) – jest elementem miejscowej odpowiedzi immunologicznej błon śluzowych jelit, dlatego podwyższony poziom tego parametru może świadczyć o uruchomieniu mechanizmów obronnych;
• Alfa-1-antytrypsyna – jej oznaczenie w kale pomaga określić, czy doszło do zwiększenia przepuszczalności błony śluzowej jelit (na przykład na skutek jej uszkodzenia);
• Beta-defensyny – należą do elementów wrodzonej odpowiedzi immunologicznej błony śluzowej jelit. Ich zwiększony poziom może świadczyć o rozwoju stanu zapalnego, a obniżony – o osłabieniu odpowiedzi obronnościowej jelit;
• EPX, czyli eozynofilowe białko X – jest markerem aktywności eozynofilów, które wydzielają EPX w odpowiedzi na kontakt z bakteriami czy pasożytami. Poziom tego parametru wzrasta również w przebiegu alergii pokarmowej.

Więcej informacji dotyczących poszczególnych parametrów oznaczanych z kału przy podejrzeniu stanu zapalnego jelit dostępnych jest np. w opisie pakietu stanu zapalnego jelit na stronie Alab.pl: https://www.alab.pl/pakiet/pakiet-stanu-zapalnego-jelit.

Obrazowe badania jelit

W zależności od podejrzewanej przyczyny zapalenia, lekarz może zdecydować o wykonaniu badań obrazowych lub endoskopowych, takich jak:

• USG jamy brzusznej – nieinwazyjne badanie, które może dostarczyć informacji o ścianie jelita i otaczających tkankach. Jest pomocne jako badanie wstępne, szczególnie przy bólach brzucha;
• kolonoskopia – pozwala bezpośrednio ocenić błonę śluzową odbytnicy i całego jelita grubego. Jest istotna w diagnostyce WZJG, choroby Crohna ograniczonej do jelita grubego oraz innych przyczyn zapalenia. Podczas kolonoskopii można pobrać wycinki do badania histopatologicznego;
• tomografia komputerowa (TK) – umożliwia ocenę nie tylko samego jelita, ale także tkanek znajdujących się poza jego ścianą. Jest szczególnie przydatna przy podejrzeniu ostrego zapalenia, zapalenia uchyłków, niedokrwienia lub powikłań, takich jak ropień, perforacja czy przetoka;
• rezonans magnetyczny (MRI) – szczególnie przydatny w ocenie choroby Leśniowskiego-Crohna, zwłaszcza zmian dotyczących jelita cienkiego oraz przetok i innych powikłań. W określonych sytuacjach stanowi alternatywę dla badań wykorzystujących promieniowanie rentgenowskie.

Podsumowując, zapalenie jelita grubego może być następstwem wielu różnych procesów, dlatego sam fakt stwierdzenia stanu zapalnego nie przesądza jeszcze o rozpoznaniu konkretnej choroby. Kluczowe znaczenie ma zestawienie objawów z wynikami badań laboratoryjnych, analizą kału, obrazowaniem oraz – gdy jest to wskazane – kolonoskopią z pobraniem wycinków. Szczególnie ważne jest ustalenie przyczyny zapalenia, ponieważ sposób postępowania w przypadku zakażenia, choroby Leśniowskiego-Crohna, WZJG, zapalenia niedokrwiennego czy zapalenia uchyłków może być całkowicie odmienny.

Źródła:

1. Lek. M. Wiercińska, Nieswoiste zapalenia jelit, Medycyna Praktyczna – Dla Pacjentów, 13.11.2024

2. Prof. dr hab. n. med. P. Eder, Wrzodziejące zapalenie jelita grubego, Medycyna Praktyczna – Gastrologia, 11.08.2023

3. W. M. Marlicz, J. Reguła, W. Bartnik, Mikroskopowe zapalenie jelita grubego, Interna – Mały Podręcznik Medycyny Praktycznej online, aktualizacja hasła: 30.07.2026

4. P. Rogalski, W. Bartnik, Niedokrwienne zapalenie jelita grubego, Interna – Mały Podręcznik Medycyny Praktycznej online, aktualizacja hasła: 30.07.2026

5. Lek. D. Matusiak, Zapalenie jelit – przyczyny, objawy, leczenie, Centrum Wiedzy ALAB, https://www.alab.pl/centrum-wiedzy/zapalenie-jelit-przyczyny-objawy-leczenie/ , dostęp: 23.09.2026

6. Lek. D. Matusiak, Wrzodziejące zapalenie jelita grubego (WZJG) – objawy, diagnostyka i leczenie, Centrum Wiedzy ALAB, https://www.alab.pl/centrum-wiedzy/wrzodziejace-zapalenie-jelita-grubego-wzjg/ , dostęp: 23.09.2026

7. Dr hab. n. med. E. Szymańska, Mikroskopowe zapalenie jelit – jak diagnozować i leczyć?, Medycyna po Dyplomie 06/2023

8. Dr n. med. P. Grzanka, dr n. med. S. Tubek, Nieswoiste zapalenie jelita grubego w podeszłym wieku, Medycyna po Dyplomie 04/2026

9. M. Zaborowska, A. Pawełas, E. Zagórowicz, Zapalenie jelita grubego po immunoterapii, Gastroenterologia Kliniczna 2023, tom 15

10. V. Sargautiene, D. Gavars, R. Ligere, Stężenie kalprotektyny w kale oraz ferrytyny i białka C-reaktywnego w surowicy u osób z nieswoistym zapaleniem jelit współistniejącym z cukrzycą typu 2: badanie retrospektywne, Diabetologia Praktyczna, tom 10 (2024)